Historia kolei w Siemianowicach Śląskich. Od potęgi torów do miasta bez pociągów dla mieszkańców

Historia kolei w Siemianowicach Śląskich. Od 1870 do dziś - okładka

Przez Siemianowice Śląskie nadal przebiega czynna linia kolejowa. Jeżdżą nią pociągi towarowe, a od 2025 roku pojawiły się także składy pasażerskie PKP Intercity kierowane objazdem przez linię 161. Mieszkańcy mogą więc zobaczyć pociąg pasażerski przejeżdżający przez własne miasto, ale nie mogą tutaj do niego wsiąść. Historia kolei w Siemianowicach Śląskich pokazuje, jak niezwykły jest ten paradoks. Przez dziesięciolecia kolej w Siemianowicach obsługiwała nie tylko kopalnie i huty, lecz także zwykłych pasażerów.

Rok 2026 daje szczególny powód, żeby tę historię przypomnieć.

3 października minęło 180 lat od uruchomienia odcinka Kolei Górnośląskiej prowadzącego przez Katowice do Mysłowic.

Nie był to początek kolejnictwa na całym Śląsku. Najstarszy odcinek Kolei Górnośląskiej, Wrocław-Oława, uruchomiono już w 1842 roku. W 1846 roku linia dotarła natomiast do Mysłowic przez Katowice.

Siemianowice znalazły się wtedy poza główną trasą.

Na własne normalnotorowe połączenie pasażerskie musiały jeszcze poczekać.

Ale historia kolei w Siemianowicach Śląskich zaczęła się wcześniej niż historia miejscowego dworca.

Historia kolei w Siemianowicach Śląskich zaczęła się przed koleją pasażerską

Jakub Halor w opracowaniu „Zarys historii dróg żelaznych w Siemianowicach Śląskich” wskazuje, że transport kolejowy na obszarze dzisiejszego miasta wykorzystywano już w pierwszej połowie XIX wieku.

W 1836 roku uruchomiono Hutę Laura.

Węgiel potrzebny do jej pracy dostarczano za pomocą wąskotorowego transportu kolejowego o trakcji konnej, prowadzonego po żelaznych szynach.

To ważny szczegół.

Kiedy w 1846 roku Kolej Górnośląska dotarła przez Katowice do Mysłowic, szyny nie były dla Siemianowic technologiczną nowością.

Już wcześniej służyły miejscowemu przemysłowi.

Z czasem kolej w Siemianowicach rozrastała się razem z kopalniami, hutami i kolejnymi zakładami.

Halor zwraca uwagę, że jeszcze do lat 80. XX wieku zagęszczenie publicznych i zakładowych sieci kolejowych było tutaj wyjątkowo duże nawet na tle innych przemysłowych miejscowości Górnego Śląska.

Parowozy pracowały na trzech różnych szerokościach toru.

Kolej wąskotorowa w Siemianowicach tworzyła własny przemysłowy świat

W latach 1854-1857 rozwijano Górnośląskie Koleje Wąskotorowe o rozstawie 785 mm.

Sieć łączyła między innymi Tarnowskie Góry, Bytom, Rozbark, Siemianowice, Bogucice i Janów.

Kolej wąskotorowa w Siemianowicach nie była jedną linią prowadzącą z punktu A do punktu B.

Była częścią rozbudowanego systemu powiązanego z przemysłem.

Na terenie miasta funkcjonowały stacje i przystanki takie jak Bytków, Paulina czy Siemianowice Śląskie Wąskotorowe.

Do sieci podłączone były między innymi Huta Laura, późniejsza Huta Jedność, kopalnia Siemianowice wraz z jej szybami, kopalnia Michał, Huta Teresa oraz zakłady Haldex.

Nie trzeba tworzyć katalogu każdej bocznicy, żeby zrozumieć skalę zjawiska.

Tory wchodziły głęboko w przemysłową tkankę miasta, a transport szynowy był częścią codziennego funkcjonowania zakładów.

Galeria

Powyższa galeria to zbiór archiwalnych fotografii dokumentujących historię kolei w Siemianowicach Śląskich – od dawnych dworców i torowisk, przez kolej wąskotorową, po infrastrukturę związaną z przemysłową przeszłością miasta.

📸 Pomóż nam uzupełnić tę galerię!

Masz w swoich zbiorach stare fotografie, pocztówki lub inne materiały związane z koleją w Siemianowicach Śląskich? A może rozpoznajesz miejsca przedstawione na zdjęciach, znasz dokładniejsze daty, nazwiska autorów albo historie, które warto zachować?

Podziel się swoją wiedzą! Każde zdjęcie, sprostowanie czy dodatkowa informacja może pomóc w lepszym udokumentowaniu kolejowej historii naszego miasta.

📩 Napisz do nas na adres: AdminForumSiemiona@protonmai.com

Wspólnie możemy ocalić od zapomnienia kolejne fragmenty historii Siemianowic Śląskich.


Kolej woziła w Siemianowicach także górników

Historia kolei w Siemianowicach Śląskich ma również mniej znany rozdział związany z przewozami pracowniczymi.

W 1928 roku połączenie pomiędzy Szybem Parkowym i Bańgowem przystosowano do przewozu górników.

Trasa miała około 1,7 km. Na końcowych przystankach zbudowano perony, a sześć wagonów przeznaczonych wcześniej do przewozu piasku przebudowano na 32-miejscowe wagony osobowe.

Przewozy pracownicze funkcjonowały tam do lat 60. XX wieku.

Podobne rozwiązanie działało również pomiędzy Kopalnią Michał a Szybem Północnym.

To przypomnienie, że kolej wąskotorowa w Siemianowicach nie służyła wyłącznie do przewozu węgla, żużla czy materiałów przemysłowych.

W określonych okresach była także środkiem transportu ludzi.


1846. Wielka kolej dociera do Katowic i Mysłowic, ale omija Siemianowice

3 października 1846 roku uruchomiono odcinek Kolei Górnośląskiej prowadzący przez Katowice do Mysłowic.

Najstarszy fragment tej linii, Wrocław-Oława, działał od 1842 roku, a później kolej sukcesywnie zbliżała się do górnośląskiego okręgu przemysłowego.

Nowe połączenie radykalnie zmieniało możliwości transportu ludzi i towarów.

Główna trasa ominęła jednak Siemianowice.

W tym momencie historia kolei w Siemianowicach Śląskich nadal była przede wszystkim historią transportu przemysłowego i wąskotorowego.

Na regularny pociąg pasażerski mieszkańcy czekali do 1870 roku.

1870. Siemianowice dostają kolej pasażerską

1 lutego 1870 roku otwarto odcinek Bytom-Siemianowice-Szopienice.

Dziewięć dni później, 10 lutego 1870 roku, przez Siemianowice przejechał pierwszy rozkładowy pociąg pasażerski z Bytomia do Szopienic.

To jedna z najważniejszych dat, jakie zna historia kolei w Siemianowicach Śląskich.

Od tej chwili kolej przestawała być dla mieszkańców przede wszystkim zapleczem kopalń i hut.

Stawała się również środkiem podróży.

Powstał dworzec kolejowy w Siemianowicach, którego budynek przez kolejne pokolenia był jednym z najbardziej charakterystycznych elementów lokalnej infrastruktury.

Jeszcze w czerwcu 1870 roku linię przedłużono przez Murcki i Pszczynę do Dziedzic, gdzie łączyła się z dalszą siecią kolejową.

Otwierało to drogę do podróży znacznie dalej niż do sąsiednich miast.

1894. Bezpośrednie pociągi do Katowic

Kolejny przełom nastąpił 1 maja 1894 roku.

Po wybudowaniu łącznicy Dąbrówka Mała-Bogucice uruchomiono ruch pasażerski na trasie Bytom-Siemianowice-Katowice.

Według Jakuba Halora początkowo pociągi odjeżdżały osiem razy dziennie w kierunku Katowic i dziewięć razy w kierunku Bytomia.

Jeszcze bardziej wymowna jest inna liczba:

w dni robocze przez siemianowicką stację przejeżdżało około 80 pociągów towarowych dziennie.

Kolej w Siemianowicach nie była więc marginalnym dodatkiem do miasta.

Stanowiła część jego gospodarczego układu krwionośnego.

Dworzec kolejowy w Siemianowicach obsługiwał pasażerów, a równolegle tory pracowały dla przemysłu.

Pociągi z Siemianowic przekraczały granicę państwa

Po podziale Górnego Śląska Siemianowice znalazły się w Polsce, natomiast Bytom pozostał po stronie niemieckiej.

Lokalne pociągi kursujące z Katowic przez Siemianowice do Bytomia przekraczały więc granicę państwową.

Kontrola celna odbywała się na terenie dzisiejszej stacji Chorzów Stary.

Podróż z Siemianowic do Bytomia zajmowała około 15-20 minut.

W rozkładzie z 1937 roku znajdowało się 16 par takich pociągów transgranicznych.

Dzisiaj brzmi to niemal niewiarygodnie.

Przed wojną pasażer mógł wsiąść do pociągu w Siemianowicach i po kilkunastu minutach znaleźć się po drugiej stronie granicy.

Po wojnie kolej w Siemianowicach nadal woziła pasażerów

Regularne przewozy nie zakończyły się wraz z II wojną światową.

Po wojnie przez siemianowickie stacje nadal przejeżdżało kilkanaście par pociągów.

Obsługiwały między innymi relacje:

Katowice-Siemianowice-Brzeziny Śląskie-Tarnowskie Góry, Katowice-Wrocław oraz Katowice-Lubliniec.

To jeden z tych fragmentów historii, który szczególnie mocno kontrastuje ze współczesnością.

Dzisiaj mieszkaniec chcący rozpocząć podróż koleją musi najpierw dotrzeć do stacji poza Siemianowicami.

Wtedy pociąg był częścią codziennej komunikacji miasta.

1 kwietnia 1968 roku. Koniec regularnych przewozów pasażerskich

1 kwietnia 1968 roku regularny ruch pasażerski na normalnotorowej kolei w Siemianowicach został zakończony.

Halor pisze, że Siemianowice utraciły wtedy połączenia pasażerskie posiadane przez bez mała sto lat.

Główna stacja pozostała punktem na linii wykorzystywanej w ruchu towarowym.

Nie warto sprowadzać tej decyzji do jednej łatwej przyczyny.

W szerszych opracowaniach dotyczących tej trasy pojawiają się szkody górnicze, stan infrastruktury, malejące prędkości czy rosnąca rola transportu drogowego.

Podstawowe lokalne opracowanie nie przedstawia jednak jednej, jednoznacznej odpowiedzi, która pozwalałaby stwierdzić:

„kolej zamknięto właśnie dlatego”.

Pewne jest natomiast to, że od 1968 roku regularna kolej w Siemianowicach przestała służyć mieszkańcom jako codzienny środek transportu.

Kolej wąskotorowa w Siemianowicach dała pasażerom jeszcze jeden powrót

Rok 1968 nie był ostatnim momentem, gdy można było rozpocząć kolejową podróż w granicach miasta.

Po zamknięciu kopalni Siemianowice w 1999 roku przy przejazdach kolejowych na ulicach Wieczorka i Oświęcimskiej zbudowano niewielkie perony.

Uruchomiono przystanki Siemianowice Śląskie Wąskotorowe oraz Bytków.

W latach 1999-2001 w wakacyjne weekendy kursowały turystyczne pociągi na trasie Siemianowice Śląskie Wąskotorowe-Bytom-Tarnowskie Góry-Miasteczko Śląskie Wąskotorowe.

Kolej wąskotorowa w Siemianowicach na krótko ponownie zaczęła więc wozić pasażerów.

Ten epizod jest ważny, bo pokazuje, że historia kolei w Siemianowicach Śląskich nie kończy się prostą datą 1968 roku.

Dworzec kolejowy w Siemianowicach znika w 2004 roku

Historyczny budynek stacyjny z 1870 roku przetrwał znacznie dłużej niż regularny ruch pasażerski.

Z czasem jednak niszczał.

Po opuszczeniu przez kolej był stopniowo dewastowany i rozbierany.

W 2004 roku dworzec kolejowy w Siemianowicach został ostatecznie zburzony.

Był to symboliczny moment, ale nie należy wyciągać z niego błędnego wniosku, że wraz z budynkiem zniknęła możliwość przyszłego przywrócenia kolei pasażerskiej.

Do obsługi podróżnych potrzebne są przede wszystkim odpowiednie perony, bezpieczne dojścia, infrastruktura techniczna oraz zorganizowane przewozy.

Historycznego gmachu nie trzeba odbudowywać, żeby pociągi mogły ponownie zatrzymywać się w mieście.

Linia 161 w Siemianowicach. Tory istnieją i są używane

Współczesna historia nie zaczyna się od zera.

Linia 161 w Siemianowicach nadal istnieje.

Łączy Katowice Szopienice Północne z Chorzowem Starym i przez lata była wykorzystywana przede wszystkim w ruchu towarowym.

To bardzo ważne rozróżnienie.

Siemianowice nie są miastem, z którego kolej zniknęła fizycznie.

Tory pozostały, a część infrastruktury nadal pełni funkcję w sieci kolejowej.

Dlatego pytanie o powrót pasażerów ma inny charakter niż w mieście, do którego trzeba byłoby budować całą linię od podstaw.

Linia 161 w Siemianowicach znów zobaczyła pociągi pasażerskie

15 czerwca 2025 roku nastąpił kolejny ciekawy zwrot.

W związku z przebudową katowickiego węzła kolejowego PKP Intercity zaczęło kierować część pociągów trasą objazdową przez linię 161.

Pasażerskie składy wróciły więc na tory przebiegające przez Siemianowice po ponad pół wieku.

Pociągi w Siemianowicach znów stały się widokiem realnym, choć nie oznaczało to jeszcze powrotu stacji dla podróżnych.

Pociągi przejeżdżały przez miasto bez postoju, ponieważ nie ma tutaj czynnej infrastruktury peronowej umożliwiającej obsługę podróżnych.

Objazdy były nadal wykorzystywane w 2026 roku.

W marcu PKP Intercity informowało o trzynastu kursach prowadzonych trasą przez Siemianowice.

Linia 161 w Siemianowicach pokazuje więc współczesny paradoks w najczystszej postaci:

pociągi pasażerskie są na torach, ale pasażer z Siemianowic nadal nie może do nich wsiąść.

Jedno z największych polskich miast bez regularnych pociągów

Siemianowice Śląskie od lat wymieniane są wśród największych miast w Polsce pozbawionych regularnej obsługi pasażerskiej koleją.

Nie będziemy jednak budować rankingu opartego na zmieniającej się liczbie mieszkańców i reaktywowanych połączeniach w innych miejscowościach.

Ważniejszy jest sam fakt.

Mówimy o ponad 60-tysięcznym mieście położonym w środku Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii, przez które przebiega czynna linia kolejowa.

Pociągi w Siemianowicach przejeżdżają obok mieszkańców.

Nie tworzą jednak dla nich regularnej oferty przewozowej.

I właśnie to odróżnia współczesną sytuację od niemal stu lat wcześniejszej historii.

Metrokolej Siemianowice. Czy pasażerowie wrócą na linię 161?

W planowaniu rozwoju kolei metropolitalnej pojawiła się możliwość ponownego wykorzystania linii 161 do obsługi mieszkańców.

Urząd Miasta wskazywał wcześniej dwa planowane przystanki:

Bytków oraz Centrum.

W grudniu 2024 roku Zarząd GZM, opiniując projekt planu ogólnego Siemianowic, zwrócił uwagę na potrzebę uzupełnienia dokumentacji o planowany przystanek Siemianowice Śląskie-Bytków.

Co szczególnie ważne, w uchwale GZM zaznaczono, że chodzi o jeden z dwóch planowanych przystanków na linii 161.

Hasło Metrokolej Siemianowice nie oznacza jednak gotowej inwestycji z wyznaczoną datą otwarcia.

GZM rozwija własny projekt kolejowy i we wrześniu 2026 roku otrzymała 321,46 mln zł unijnego dofinansowania na zakup 16 elektrycznych zespołów trakcyjnych.

Całkowita wartość projektu wynosi 806,9 mln zł.

To ważny krok dla całej Metropolii.

Sam zakup pociągów nie jest jednak równoznaczny z uruchomieniem przewozów przez Siemianowice.

Na dziś nie ma publicznie potwierdzonej daty, w której regularne pociągi pasażerskie zaczną zatrzymywać się na linii 161 w Siemianowicach.

Od konnych wagoników do planów Metrokolei

Kiedy spojrzymy na całą historię kolei w Siemianowicach Śląskich, jej skala robi wrażenie.

Najpierw był wąskotorowy transport konny do Huty Laura.

Potem rozwijała się kolej wąskotorowa w Siemianowicach i rozbudowane systemy przemysłowe.

W 1870 roku pojawiła się normalnotorowa kolej pasażerska.

W 1894 roku mieszkańcy zyskali bezpośrednie połączenie z Katowicami.

W okresie międzywojennym pociągi kursowały przez granicę do Bytomia.

Po wojnie można było jechać między innymi do Katowic, Tarnowskich Gór, Lublińca czy Wrocławia.

W 1968 roku regularne przewozy zniknęły.

W latach 1999-2001 na krótko wróciła pasażerska wąskotorówka.

W 2004 roku zniknął historyczny dworzec kolejowy w Siemianowicach.

A od 2025 roku pociągi w Siemianowicach znów pojawiają się w ruchu pasażerskim, lecz bez możliwości wsiadania i wysiadania.

Ta historia nie prowadzi więc od „kolei” do „braku kolei”.

Prowadzi od miasta, w którym kolej była częścią codzienności, do miasta, w którym infrastruktura kolejowa nadal istnieje, ale regularna oferta pasażerska nie istnieje.

Najczęściej zadawane pytania

Kiedy kolej pasażerska pojawiła się w Siemianowicach?

Odcinek Bytom – Siemianowice – Szopienice oddano do użytku 1 lutego 1870 roku. Pierwszy rozkładowy pociąg pasażerski przejechał przez Siemianowice 10 lutego 1870 roku.

Kiedy uruchomiono bezpośrednie połączenie z Katowicami?

Ruch pasażerski na trasie Bytom – Siemianowice – Katowice uruchomiono 1 maja 1894 roku.

Kiedy zlikwidowano regularne pociągi pasażerskie w Siemianowicach?

Regularny ruch pasażerski koleją normalnotorową zakończył się 1 kwietnia 1968 roku.

Czy później z Siemianowic jeździły jeszcze pociągi pasażerskie?

Tak. W latach 1999-2001 w sezonie wakacyjnym uruchamiano pociągi turystyczne kolei wąskotorowej z Siemianowic przez Bytom i Tarnowskie Góry do Miasteczka Śląskiego. Od 2025 roku linią nr 161 przejeżdżały również wybrane objazdowe pociągi PKP Intercity, ale bez postoju dla podróżnych w Siemianowicach.

Co stało się ze starym dworcem?

Budynek stacji pochodzący z 1870 roku, po latach degradacji, został rozebrany w 2004 roku.

Czy przez Siemianowice nadal przebiega czynna linia kolejowa?

Tak.
Przez miasto przebiega linia kolejowa nr 161 Katowice Szopienice Północne – Chorzów Stary. Jest wykorzystywana w ruchu kolejowym, przede wszystkim towarowym.

Czy planowany jest powrót regularnych pociągów?

Możliwość wykorzystania linii 161 została uwzględniona w planach Kolei Metropolitalnej GZM. W Siemianowicach wskazywano planowane przystanki Bytków i Centrum.
Nie ma jednak obecnie oficjalnie potwierdzonego terminu uruchomienia regularnych połączeń.

Głos od Admina

Kiedy patrzę na historię kolei w Siemianowicach Śląskich, najbardziej uderza mnie nie to, że kiedyś mieliśmy dworzec.

Uderza mnie to, jak normalną częścią miasta była kolej.

Woziła węgiel i stal, ale woziła też ludzi.

Mieszkańcy dojeżdżali do Katowic i Bytomia.

Pociągi jechały do Tarnowskich Gór, Lublińca czy Wrocławia.

Przez dziesięciolecia kolej w Siemianowicach nie była wizją na przyszłość.

Była codziennością.

Dzisiaj sytuacja jest niemal odwrotna.

Mamy tory.

Mamy czynną linię 161.

Mamy nawet pociągi pasażerskie, które okresowo przejeżdżają przez miasto.

Mamy plany dwóch przystanków.

Mamy rozwijający się projekt Metrokolei.

A nadal nie możemy kupić zwykłego biletu:

Siemianowice-Katowice.

Dlatego 180. rocznica dotarcia Kolei Górnośląskiej przez Katowice do Mysłowic jest dobrym momentem nie tylko na wspomnienia.

Jest dobrym momentem, żeby zapytać, jaki będzie kolejny rozdział tej historii.

Pamiętacie dawny dworzec kolejowy w Siemianowicach, wąskotorówkę albo torowiska prowadzące do kopalń i hut?

Macie rodzinne fotografie związane z koleją?

Podzielcie się nimi.

A gdyby pociągi w Siemianowicach znów zaczęły zatrzymywać się regularnie – korzystalibyście z nich w codziennych dojazdach?

Źródła: Jakub Halor, „Zarys historii dróg żelaznych w Siemianowicach Śląskich”, „Siemianowicki Rocznik Muzealny” nr 7, 2008; Koleje Śląskie; Górnośląsko-Zagłębiowska Metropolia; Urząd Miasta Siemianowice Śląskie; PKP Intercity; Rynek Kolejowy.


Pomóż tworzyć Kroniki Siemianowic

Historia miasta nie znajduje się tylko w archiwach. Często leży również w rodzinnych albumach, starych dokumentach i we wspomnieniach mieszkańców.

Jeśli masz stare fotografie Siemianowic Śląskich, pocztówki, dokumenty albo informacje, które mogą uzupełnić tę historię, podziel się nimi z nami. Szczególnie cenne są materiały, których nie ma jeszcze w zbiorach publicznych.

Masz dodatkowe informacje lub pamiętasz to miejsce?
Dołącz do dyskusji w dziale Kroniki Siemianowic

Każdy materiał przed publikacją staramy się możliwie dokładnie opisać i zweryfikować. Jeśli zauważysz błąd lub posiadasz informacje, które pozwolą uzupełnić Kronikę, daj nam znać.

Kroniki Siemianowic – wspólnie zachowujemy pamięć o mieście.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *

Przewijanie do góry