Czy w Siemianowicach Śląskich istniały obozy? Historia miejsc odosobnienia

obozy w Siemianowicach Śląskich okładka

Odpowiedź na pytanie, jakie obozy w Siemianowicach Śląskich działały podczas II wojny światowej, jest bardziej złożona, niż mogłoby się wydawać. Przy Hucie Laura istniał podobóz niemieckiego nazistowskiego obozu koncentracyjnego KL Auschwitz. W innych miejscach więziono wysiedlone polskie rodziny, przetrzymywano jeńców i wykorzystywano ludzi do pracy przymusowej. Po 1945 roku funkcjonowały tu kolejne obozy i ośrodki pracy więźniów.

To nie były placówki jednego systemu. Różniły się okresem działania, administracją i statusem osadzonych. Dlatego na pytanie „czy w Siemianowicach istniał obóz koncentracyjny?” trzeba odpowiedzieć precyzyjnie: tak, działał tu podobóz KL Auschwitz Laurahütte, lecz nie był to samodzielny obóz koncentracyjny. Pozostałych miejsc nie należy automatycznie zaliczać do tej samej kategorii.

Jakie obozy w Siemianowicach Śląskich działały podczas okupacji?

Polenlager nr 10. Całe rodziny przy dzisiejszej ul. Chopina

W lipcu 1942 roku Niemcy uruchomili Polenlager nr 10 w zabudowaniach dawnego majątku Donnersmarcków. Pierwszy transport dotarł 22 lipca. Był to obóz przeznaczony dla ludności polskiej, przede wszystkim rodzin wysiedlanych z Żywiecczyzny i okolic Bielska. W następnych miesiącach trafiali tu również mieszkańcy Zagłębia Dąbrowskiego oraz powiatów myszkowskiego i zawierciańskiego.

Wśród więźniów były kobiety i dzieci, również niemowlęta. Relacje opisują głód, ciasnotę, brak odpowiednich warunków higienicznych i przymusową pracę. Według opracowania Jerzego Klistali opartego na aktach śledztwa IPN ponad 30 procent osadzonych wysłano na roboty przymusowe do III Rzeszy.

Zachowała się ewidencja zawierająca 723 nazwiska, prowadzona od 22 lipca 1942 do 12 stycznia 1945 roku. To wyjątkowe źródło pozwalające odtwarzać losy konkretnych rodzin. Liczba wpisów w zachowanej księdze nie powinna jednak być przedstawiana jako pewna liczba wszystkich osób, które kiedykolwiek przeszły przez obóz. Historię placówki opisuje także projekt dokumentacyjny „Zapomniane obozy”.

Polenlager nie był podobozem Auschwitz. Należał do innego systemu niemieckich represji, związanego między innymi z wysiedleniami ludności polskiej. To jeden z powodów, dla których obozy w Siemianowicach Śląskich trzeba opisywać osobno, a nie łączyć w jedną kategorię.

Laurahütte. Podobóz KL Auschwitz w Hucie Laura

To najlepiej udokumentowany związek miasta z systemem nazistowskich obozów koncentracyjnych. Laurahütte utworzono na początku kwietnia 1944 roku przy Hucie Laura, pracującej na potrzeby niemieckiego przemysłu zbrojeniowego.

Według Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau początkowo przywieziono około 200 więźniów, głównie Żydów z Francji i Holandii. Osadzono ich w hali fabrycznej wyposażonej w trzypiętrowe prycze. Więźniowie byli zmuszani do produkcji dział przeciwlotniczych. Stan obozu wzrósł do 937 osób 17 stycznia 1945 roku.

Gdy Niemcy likwidowali kompleks Auschwitz, większość ewakuowanych więźniów prowadzono pieszo. Muzeum Auschwitz podaje, że 23 stycznia 1945 roku więźniów z Laurahütte i Eintrachthütte w Świętochłowicach wywieziono koleją. Transport z Laurahütte skierowano do KL Mauthausen.

Historię przemysłowej części tego miejsca przypomina również wcześniejszy materiał ForumSiemiona o powstaniu i rozwoju Huty Laura. To jednak inny temat niż los więźniów podobozu. Zarys wojennej historii zakładu był już także przedstawiony w krótkim wpisie na forum o Laurahütte.

Fabryka szkła, kopalnie i przymusowa praca

Nie wszystkie obozy w Siemianowicach Śląskich były częścią systemu KL Auschwitz ani Polenlager. W pierwszych akapitach opracowania Łucji Marek, opublikowanego w „Siemianowickim Roczniku Muzealnym” nr 7, wymieniono także niemiecki obóz pracy przymusowej przy fabryce szkła, obóz pracy przy kopalni „Siemianowice” oraz oddział roboczy radzieckich jeńców wojennych przy kopalni „Michał” w Michałkowicach.

Te placówki wymagają ostrożniejszego opisu. Samo wymienienie ich w opracowaniu nie daje podstaw do przypisania każdej dokładnej liczby więźniów czy pełnego okresu działalności. Nie należy też mylić oddziału roboczego jeńców z samodzielnym obozem koncentracyjnym.

Rejon dzisiejszej ul. Kapicy. Co wiadomo o placówce z czasu wojny?

Osobnym wątkiem jest teren w rejonie dzisiejszej ul. ks. Jana Kapicy, gdzie znajdują się osiedla Wróbla i Korfantego. Urząd Miasta w informacji z 2025 roku opisał działającą tam wcześniej placówkę jako podobóz obozu pracy w Łambinowicach, a po wojnie jako obóz pracy.

W przekazach lokalnych pojawia się określenie „obóz jeniecki”. Do pełnego potwierdzenia jego formalnego statusu, podporządkowania i chronologii potrzebna jest jednak dokumentacja obozowa. Na tym etapie nie podaję niezweryfikowanego numeru komanda ani liczby osadzonych. Wśród tematów opisujących obozy w Siemianowicach Śląskich jest to jeden z przypadków wymagających dalszej kwerendy.

Obozy w Siemianowicach Śląskich po 1945 roku

Zakończenie niemieckiej okupacji nie oznaczało końca historii miejsc odosobnienia na terenie miasta. Zmieniły się jednak władze, przepisy, instytucje i kategorie więzionych osób. Wojennych obozów niemieckich nie można utożsamiać z powojennymi placówkami podlegającymi nowej administracji.

Powojenny obóz przy Kapicy i Tragedia Górnośląska

Według informacji Urzędu Miasta obóz pracy przy dzisiejszej ul. Kapicy funkcjonował w latach 1945–1948. Władze miasta wiążą tę historię z Tragedią Górnośląską i podają, że kilkadziesiąt ofiar działania obozu spoczywa na cmentarzu parafii św. Antoniego.

Tragedia Górnośląska to określenie obejmujące różne powojenne represje wobec mieszkańców regionu, w tym aresztowania, internowania, wywózki do Związku Sowieckiego i osadzanie w obozach pracy. Nie jest nazwą jednego obozu ani jednego wydarzenia. W przypadku placówki przy Kapicy nadal trzeba ustalić jej szczegółową strukturę i zasady funkcjonowania.

Obozy przy kopalniach i Ośrodki Pracy Więźniów

Łucja Marek opisuje również obóz pracy przy Hucie Laura, funkcjonujący w 1945 roku, oraz powojenne obozy przy kopalniach „Siemianowice” i „Michał”. Te ostatnie rozwiązano odpowiednio w grudniu i kwietniu 1949 roku. Następnie zaczęto organizować nowy system przykopalnianych Ośrodków Pracy Więźniów (OPW).

Do 1954 roku powstały trzy takie ośrodki: Siemianowice I, Siemianowice II i Michałkowice. Dwa pierwsze kierowały osadzonych do kopalni „Siemianowice”, trzeci do kopalni „Michał”. Były to placówki powojennego więziennictwa, w których przebywali ludzie skazani za różnego rodzaju przestępstwa, również polityczne. Nie należy więc opisywać wszystkich osadzonych jako więźniów politycznych.

Skalę wykorzystania ich pracy pokazują dane z „Siemianowickiego Rocznika Muzealnego” (s. 149–150). We wrześniu 1955 roku z OPW Siemianowice I pracowało 810 więźniów, w tym 735 w kopalni. To nie jest szacunek liczby wszystkich więźniów działających w mieście placówek, lecz stan zatrudnienia jednego ośrodka w określonym miesiącu.

Nie wszystkie OPW zniknęły wraz z wycofaniem więźniów z pracy pod ziemią. Część nadal działała po zmianie rodzaju zatrudnienia osadzonych. Zatem również powojenne obozy w Siemianowicach Śląskich trzeba opisywać z uwzględnieniem kolejnych etapów i dat.

Czy wiadomo, ile łącznie było obozów?

Nie ma podstaw do podania jednej pewnej liczby. Pytanie o obozy w Siemianowicach Śląskich wymaga najpierw ustalenia, które placówki były odrębne i w jakich latach działały. Źródła wymieniają obozy, podobozy, oddziały robocze i ośrodki tworzone w kolejnych latach. Nie zawsze wiadomo, czy dwa opisy dotyczą osobnych jednostek, czy tej samej infrastruktury wykorzystywanej ponownie.

Dodatkowo pojawia się kwestia rzekomego Polenlagru nr 11. W tabeli zamieszczonej w publikacji Mirosława Sikory wydanej przez IPN, opartej na pracach Alfreda Koniecznego i A. Szefera, Siemianowice występują pod numerem 10. Sam brak numeru 11 w tym zestawieniu nie przesądza jednak, skąd wzięła się informacja obecna w innych publikacjach. Nie można jej bez dodatkowego dowodu uznać za fakt.

Nie warto zatem sumować nazw występujących w internecie i ogłaszać liczby „obozów w mieście”. Wiarygodniejsza jest lista placówek z rozdzieleniem ich funkcji, dat i poziomu potwierdzenia. Tak powinna wyglądać odpowiedź na pytanie, jakie obozy w Siemianowicach Śląskich rzeczywiście działały.

Obozy w Siemianowicach Śląskich: osiem części „Kronik Siemianowic”

Ten artykuł stanowi wprowadzenie do ośmioczęściowego cyklu. Siedem kolejnych opracowań będzie dotyczyć odrębnych tematów:

  1. Polenlager nr 10 przy ul. Chopina i losy wysiedlonych rodzin.
  2. Laurahütte, podobóz KL Auschwitz przy Hucie Laura.
  3. Praca przymusowa w siemianowickich fabrykach i kopalniach w okresie okupacji.
  4. Placówka związana z systemem jenieckim w rejonie ul. Kapicy i granice obecnej wiedzy.
  5. Powojenny obóz przy Kapicy i jego miejsce w historii Tragedii Górnośląskiej.
  6. Przykopalniane Ośrodki Pracy Więźniów po 1950 roku.
  7. Polenlager nr 11: weryfikacja źródeł i rozbieżnych informacji.

Wraz z publikacją kolejnych części przewodnik zostanie uzupełniony o odnośniki do gotowych tekstów. Na razie nie podaję linków do artykułów, które nie zostały opublikowane.

Jeżeli zachowały się rodzinne dokumenty, fotografie lub wspomnienia dotyczące obozów w Siemianowicach Śląskich, mogą być cennym tropem dla dalszych badań. Każde takie świadectwo trzeba jednak osadzić w chronologii i porównać z innymi źródłami.

Źródła


Pomóż tworzyć Kroniki Siemianowic

Historia miasta nie znajduje się tylko w archiwach. Często leży również w rodzinnych albumach, starych dokumentach i we wspomnieniach mieszkańców.

Jeśli masz stare fotografie Siemianowic Śląskich, pocztówki, dokumenty albo informacje, które mogą uzupełnić tę historię, podziel się nimi z nami. Szczególnie cenne są materiały, których nie ma jeszcze w zbiorach publicznych.

Masz dodatkowe informacje lub pamiętasz to miejsce?
Dołącz do dyskusji w dziale Kroniki Siemianowic

Każdy materiał przed publikacją staramy się możliwie dokładnie opisać i zweryfikować. Jeśli zauważysz błąd lub posiadasz informacje, które pozwolą uzupełnić Kronikę, daj nam znać.

Kroniki Siemianowic – wspólnie zachowujemy pamięć o mieście.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *

Przewijanie do góry