Polenlager nr 10 w Siemianowicach. 723 nazwiska i losy rodzin

Polenlager nr 10 w Siemianowicach – 723 nazwiska

Polenlager nr 10 w Siemianowicach był niemieckim obozem dla ludności polskiej, utworzonym w lipcu 1942 roku. IPN lokalizuje go w dawnych zabudowaniach pałacowych i dworskich Donnersmarcków przy dzisiejszej ul. Chopina, choć starsze opracowanie wskazuje także budynek administracyjny kopalni „Richter”. Trafiały tu rodziny wysiedlane ze swoich domów, również z małymi dziećmi. Zachowała się ewidencja 723 osób, ale najwięcej o życiu za drutem kolczastym mówią zeznania byłych więźniów.

Przez blisko dwa i pół roku funkcjonowania obozu ludzie byli zmuszani do pracy, chorowali z powodu głodu i złych warunków sanitarnych, a część wywożono na roboty do III Rzeszy. W styczniu 1945 roku, wobec zbliżającego się frontu, więźniów przenoszono do kolejnych obozów. Polenlager nie był podobozem KL Auschwitz. Stanowił odrębną część niemieckiego systemu represji wobec polskiej ludności cywilnej.

Gdzie działał Polenlager nr 10 w Siemianowicach?

Według ustaleń IPN obóz zorganizowano w opuszczonych zabudowaniach dawnego majątku Henckel von Donnersmarcków przy dzisiejszej ul. Chopina. Nie należy go mylić z podobozem KL Auschwitz Laurahütte, powstałym przy hucie dopiero w 1944 roku.

Postanowienie IPN z 11 czerwca 2010 roku podaje, że Polenlager nr 10 w Siemianowicach zorganizowano prawdopodobnie w lipcu 1942 roku. Historyk Alfred Konieczny w opracowaniu z 1972 roku podaje dokładniejszą datę uruchomienia, 20 lipca 1942 roku, oraz przybycie 295 Polaków dwa dni później. Co istotne, Konieczny lokalizuje obóz w budynku administracyjnym należącym do kopalni „Richter” (s. 163). Jest to rozbieżność z późniejszym opisem IPN. Bez porównania pierwotnych planów i dokumentów nie można rozstrzygnąć, czy oba opracowania opisują tę samą część zabudowy, zmianę lokalizacji czy niezgodność ustaleń.

Według świadków teren odgrodzono drutem kolczastym, a w dużych pomieszczeniach ustawiono ciasno piętrowe łóżka. Wykorzystywano duże pomieszczenia przystosowane do przymusowego odosobnienia.

Dlaczego trafiały tu całe polskie rodziny?

Polenlagry, w tym Polenlager nr 10 w Siemianowicach, służyły niemieckim władzom okupacyjnym do izolowania Polaków, których wysiedlano w ramach polityki narodowościowej i osadniczej. Obozy tego typu funkcjonowały w innym systemie organizacyjnym niż KL Auschwitz. Więziono tam nie tylko osoby zdolne do pracy, lecz również dzieci, rodziców i ludzi starszych. IPN opisuje także przypadki osadzania osób odmawiających podpisania niemieckiej listy narodowościowej.

Pierwsze transporty do Siemianowic obejmowały mieszkańców powiatu żywieckiego i bielskiego. W opracowaniu Jerzego Klistały, przytaczającym badania Romana Hrabara, wymieniono między innymi Kocoń, Ślemień, Gilowice i Cięcinę. Od 1943 roku przywożono także mieszkańców Zagłębia Dąbrowskiego oraz powiatów myszkowskiego i zawierciańskiego. Niektórzy trafiali tu z innych Polenlagrów, między innymi z Łysek i Gliwic.

Przesiedlenie do obozu oznaczało oderwanie od dotychczasowego życia, często razem z całą rodziną. Rodziny nie miały swobody opuszczania terenu, a decyzje o ich dalszym losie podejmowała administracja okupacyjna.

Polenlager nr 10 w Siemianowicach w zeznaniach więźniów

Paulina Kisielewska: pięcioro dzieci, najmłodsze niemowlę

Jedną z osób, których wspomnienia przywołano w aktach IPN, była Paulina Kisielewska. Została aresztowana 23 lipca 1942 roku w Bielsku z mężem i pięciorgiem dzieci: Krzysztofem, Jackiem, Lechem, Marią i Antoniną. Najmłodsze dziecko nie miało czterech miesięcy, najstarsze dziewięć lat. Według zeznania przyczyną zatrzymania rodziny była odmowa podpisania niemieckiej listy narodowościowej.

Kisielewska opisywała bardzo złe warunki wyżywienia oraz przymusową pracę. Uczestniczyła w rozdzielaniu jedzenia dla dzieci i podała, że w obozie znajdowało się 130 dzieci poniżej 14. roku życia. To liczba pochodząca z jej relacji, nie zweryfikowany bilans wszystkich dzieci osadzonych przez cały okres istnienia placówki. Według świadkini do prac polowych kierowano nawet dzieci od szóstego roku życia.

Jej zeznania pokazują również los najmłodszych: mleko przeznaczone dla dzieci miało trafiać do obozowej załogi, a niemowlęta i małe dzieci karmiono ubogim pokarmem przygotowywanym na wodzie. Choroby i biegunki były częścią obozowej codzienności. Pełne omówienie zeznań znajduje się w postanowieniu IPN, na stronach 24–25.

Rodziny Krzaków i Siwców: rozdzielenie i śmierć dzieci

Zeznania przytaczane przez IPN dotyczą również Antoniego Krzaka, wysiedlonego ze Ślemienia z żoną i ośmiorgiem dzieci. Dzieci miały od trzech miesięcy do dwunastu lat. Antoniego skierowano do pracy poza obozem, a rodzina pozostała w Siemianowicach.

Józef Siwiec, wysiedlony z Koconia, zeznał z kolei, że w obozie zmarło dwoje jego dzieci. Anna Ślosarz, również z Koconia, opowiadała o śmierci męża na gruźlicę. Te świadectwa mówią więcej o skutkach uwięzienia niż sama statystyka.

Głód, choroby i praca przymusowa

Polenlager nr 10 w Siemianowicach miał ogrodzenie z drutu kolczastego i był pilnowany. W pomieszczeniach panował tłok, brakowało mydła oraz środków do prania, występowała wszawica. Z opisów zebranych przez historyków wynika, że więźniów kierowano przede wszystkim do pracy w gospodarstwach rolnych i ogrodnictwie. Według części świadectw pracowali również w zakładach przemysłowych.

Dorośli, a niekiedy także dzieci, pracowali poza obozem pod nadzorem. Urzędnicy niemieckich urzędów pracy przyjeżdżali wybierać osadzonych do wywózek. Według opracowania Romana Hrabara przytoczonego przez Jerzego Klistalę ponad 30 procent więźniów wysłano na roboty przymusowe w głąb III Rzeszy. Nie była to możliwość swobodnego podjęcia zatrudnienia.

W źródłach pojawia się również szacunek śmiertelności sięgającej około 8 procent stanu więźniów. Nie należy traktować go jako precyzyjnego odsetka wszystkich 723 osób ujętych w zachowanej ewidencji: są to informacje o różnym zakresie i nie stanowią gotowego rachunku liczby ofiar.

Co wiadomo o przemocy wobec więźniów?

W zeznaniu Pauliny Kisielewskiej pojawia się opis zastrzelenia osiemnastoletniego więźnia podczas apelu w październiku 1942 roku, po tym jak doznał ataku epilepsji. Zdarzenie zostało ujęte w postanowieniu prokuratora IPN jako osobny przedmiot śledztwa. Sprawcy tego zabójstwa nie wykryto. Relację świadka należy więc odróżnić od sądowego ustalenia winy konkretnego człowieka.

723 nazwiska. Dlaczego księga Polenlagru jest tak ważna?

To jeden z najważniejszych dokumentów dotyczących historii miasta podczas okupacji. Polenlager nr 10 w Siemianowicach pozostawił po sobie ewidencję prowadzoną po niemiecku od 22 lipca 1942 do 12 stycznia 1945 roku. Według Jerzego Klistały prowadził ją nauczyciel Emil Niebroj na zlecenie władz obozowych.

W księdze zachowały się nie tylko nazwiska. Zapisy obejmowały również datę i miejsce urodzenia, zawód, miejsce wysiedlenia, datę osadzenia oraz dodatkowe adnotacje. Mogły one dotyczyć przeniesienia do innego obozu, wywiezienia na roboty przymusowe albo śmierci więźnia.

Ewidencja zawiera 723 osoby. Opracowania określają ją jako wyjątkowo kompletnie zachowany rejestr wśród dokumentacji Polenlagrów. Nie oznacza to jednak, że znamy z całą pewnością łączną liczbę wszystkich osób, które przewinęły się przez obóz, ani że sama księga rozstrzyga każde zdarzenie opisane później przez świadków.

Jak zakończyła się historia obozu?

W styczniu 1945 roku, wobec zbliżającego się frontu, Niemcy ewakuowali więźniów z Siemianowic. Zeznania zebrane przez IPN wskazują między innymi trasę przez Polenlager w Gorzyczkach, a następnie Bogumin. Nie wszyscy osadzeni przeszli jednak identyczną drogę: część wcześniej wywieziono na roboty, innych przeniesiono do kolejnych placówek albo zwolniono na skutek starań rodzin.

Dla niektórych powrót do domu nastąpił dopiero po kolejnych miesiącach. Rodziny Józefa Ślosarza i Stanisławy Stokłosy wspominały pobyt w Boguminie do maja 1945 roku. Zapis kończący ewidencję 12 stycznia nie jest więc równoznaczny z odzyskaniem wolności przez wszystkich więźniów tego dnia.

Co dziś przypomina o Polenlagrze przy Chopina?

Dawny zespół pałacowo-parkowy przy ul. Chopina istnieje do dziś, a historia więzionych rodzin pozostaje związana z tym obszarem. Jednocześnie różnica między lokalizacją podaną przez IPN a opisem Alfreda Koniecznego wymaga osobnego sprawdzenia w dokumentacji archiwalnej. Bez tego nie należy przypisywać każdego z zachowanych pomieszczeń do konkretnych funkcji obozowych.

Losy samego zabytku po wojnie są odrębnym tematem. W ForumSiemiona opisano sprzedaż Pałacu Donnersmarcków Grupie Arche. Dzisiejszy status własnościowy nie zmienia jednak tego, co działo się tutaj w latach 1942–1945.

Polenlager nr 10 w Siemianowicach to nie tylko jeden z punktów na mapie niemieckich represji. Dzięki zachowanej księdze i świadectwom można mówić o konkretnych rodzinach, ich rozdzieleniu, pracy i stratach. W przypadku Polenlagru nr 10 historia jest zapisana nazwiskami.

Jeżeli w rodzinnych zbiorach zachowały się dokumenty lub wspomnienia dotyczące tego, jak działał Polenlager nr 10 w Siemianowicach, warto zachować ich oryginalny opis i datowanie. Takie materiały mogą pomóc uzupełnić istniejące ustalenia.

Źródła


Pomóż tworzyć Kroniki Siemianowic

Historia miasta nie znajduje się tylko w archiwach. Często leży również w rodzinnych albumach, starych dokumentach i we wspomnieniach mieszkańców.

Jeśli masz stare fotografie Siemianowic Śląskich, pocztówki, dokumenty albo informacje, które mogą uzupełnić tę historię, podziel się nimi z nami. Szczególnie cenne są materiały, których nie ma jeszcze w zbiorach publicznych.

Masz dodatkowe informacje lub pamiętasz to miejsce?
Dołącz do dyskusji w dziale Kroniki Siemianowic

Każdy materiał przed publikacją staramy się możliwie dokładnie opisać i zweryfikować. Jeśli zauważysz błąd lub posiadasz informacje, które pozwolą uzupełnić Kronikę, daj nam znać.

Kroniki Siemianowic – wspólnie zachowujemy pamięć o mieście.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *

Przewijanie do góry