Fabryka Kotłów Parowych Fitznera produkowała znacznie więcej, niż sugeruje jej nazwa. Z zakładem wiązały się również rury, zbiorniki i wyroby dla przemysłu okrętowego, a muzealne opracowanie wymienia nagrody zdobywane na wystawach od Wiednia po Chicago. Za rozwojem przedsiębiorstwa stał Wilhelm Fitzner, starszy z dwóch braci poznanych w poprzedniej części cyklu.
Rodzinny warsztat dał mu punkt wyjścia, lecz działalność kotlarska stopniowo nabierała własnego rozmachu. Jej historię można prześledzić nie tylko w biogramach właściciela. W dawnym spisie przemysłowym zachowała się także oferta zakładu, pokazująca, co pod nazwiskiem Fitzner sprzedawano już po śmierci Wilhelma.
Jak rozwijała się Fabryka Kotłów Parowych Fitznera?
Punktem zwrotnym był 1869 rok. Według biogramu w „Neue Deutsche Biographie” Wilhelm rozwinął wcześniejszy warsztat kotlarski ojca w fabrykę na własnym gruncie, połączoną z zakładem spawania blach. Mowa o Wilhelmie juniorze, urodzonym w 1833 roku, a nie o jego ojcu, mistrzu kowalskim Johannie Wilhelmie.
Przedsiębiorstwo poszerzało ofertę. Biograf Alfons Perlick wskazuje, że od 1875 roku na większą skalę wytwarzano różnego rodzaju naczynia i rury, między innymi do ogrzewania parowego i instalacji gazowych. Wśród wyrobów wymienia także boje oraz maszty okrętowe.
Fabryka Kotłów Parowych Fitznera miała przy tym odbiorców blisko siebie. Małgorzata Derus w „Siemianowickim Roczniku Muzealnym” nr 4 podaje przykłady zastosowania jej kotłów w miejscowym browarze oraz w Fabryce Śrub i Nitów związanej z Richardem. Dwie rodzinne gałęzie przemysłu pozostawały więc połączone również przez wyposażenie zakładów.
Nowe technologie i wyroby widoczne w dawnym katalogu
Rozwój dotyczył także sposobu produkcji. Perlick wiąże z Wilhelmem wprowadzenie nitowania hydraulicznego na Górnym Śląsku w 1892 roku, a z rokiem 1898 uruchomienie spawalni wykorzystującej gaz wodny. To konkretne inwestycje technologiczne, które pojawiają się w opisie jego działalności.
Szerszy obraz asortymentu daje „Przemysł górniczo-hutniczy Polskiego Górnego Śląska”, wydawnictwo Górnośląskiego Związku Przemysłowców Górniczo-Hutniczych z okresu międzywojennego. Wpis dotyczący firmy W. Fitzner w Siemianowicach wymienia fabrykę kotłów, spawalnię rur i warsztaty mechaniczne.
Oferta obejmowała między innymi:
- kotły parowe, w tym kotły wodnorurkowe systemu Fitzner,
- przewody rurowe do wysokich ciśnień,
- spawane rury o długości do 42 metrów,
- cysterny kolejowe do nafty i olejów oraz zbiorniki,
- materiały do budowy okrętów, naprawy kotłów i prace montażowe.
Ten wykaz pokazuje, jak szerokie znaczenie miała nazwa Fabryka Kotłów Parowych Fitznera. Trzeba jednak pamiętać o chronologii: Wilhelm zmarł w 1905 roku, a międzywojenna oferta dokumentuje późniejszy etap działalności firmy. Nie należy automatycznie przypisywać mu osobiście każdego wymienionego produktu.
Fabryka Kotłów Parowych Fitznera na światowych wystawach
Muzealne opracowanie Małgorzaty Derus wymienia nagrody i złote medale zdobywane przez wyroby fabryki na wystawach w Wiedniu, Norymberdze, Wrocławiu, Berlinie, Antwerpii, Melbourne i Chicago.
To ślad obecności przedsiębiorstwa poza lokalnym otoczeniem. Sama lista wystaw nie pozwala jednak ustalić, jakie dokładnie produkty nagrodzono w każdym z tych miast ani dokąd trafiały poszczególne dostawy. Wystawowego wyróżnienia nie należy utożsamiać z potwierdzonym kontraktem eksportowym.
Działalność Wilhelma przekroczyła też granice Laurahütte w inny sposób. Na początku lat 80. XIX wieku związał się z Konradem Gamperem przy przedsięwzięciu kotlarskim w Sosnowcu. Opracowanie opublikowane przez miasto Sosnowiec wskazuje na znaczenie barier celnych między Niemcami a Rosją: produkcja po drugiej stronie granicy ułatwiała dostęp do rosyjskiego rynku.
Był to jednak osobny zakład. Jego późniejszych osiągnięć i zamówień nie można bez rozróżnienia dopisywać siemianowickiej fabryce. Wspólny inwestor i nazwisko w nazwie łączyły te historie, ale nie czyniły z nich jednego miejsca.
W następnej części wrócimy do Richarda i Fabryki Nitów. Przyjrzymy się wyrobom zakładu, z którego tradycją związana jest późniejsza Fabryka Elementów Złącznych.
Czy w waszych domach zachowały się zdjęcia wyrobów fabryki kotłów, tabliczki znamionowe albo dokumenty z nazwą „W. Fitzner”? Taki materiał, zwłaszcza z datą i miejscem pochodzenia, mógłby pomóc ustalić, gdzie pracowały urządzenia z naszego miasta.
Źródła
- Alfons Perlick, „Fitzner, Wilhelm”, „Neue Deutsche Biographie”, tom 5, 1961, s. 218–219: rozwój przedsiębiorstwa, oferta od 1875 roku, technologie i daty życia Wilhelma.
- Małgorzata Derus, „Prace Josepha Langera dla rodziny Fitznerów w Siemianowicach Śląskich”, „Siemianowicki Rocznik Muzealny” nr 4, 2005, s. 74–81: lokalne zastosowania kotłów i wyróżnienia wystawowe.
- Górnośląski Związek Przemysłowców Górniczo-Hutniczych, „Przemysł górniczo-hutniczy Polskiego Górnego Śląska”, s. 29: wpis firmy W. Fitzner i jej międzywojenna oferta.
- „Na początku byli Fitzner i Gamper”, portal miasta Sosnowiec, 9 maja 2024: sosnowieckie przedsięwzięcie i tło celne.
Pomóż tworzyć Kroniki Siemianowic
Historia miasta nie znajduje się tylko w archiwach. Często leży również w rodzinnych albumach, starych dokumentach i we wspomnieniach mieszkańców.
Jeśli masz stare fotografie Siemianowic Śląskich, pocztówki, dokumenty albo informacje, które mogą uzupełnić tę historię, podziel się nimi z nami. Szczególnie cenne są materiały, których nie ma jeszcze w zbiorach publicznych.
Masz dodatkowe informacje lub pamiętasz to miejsce?
Dołącz do dyskusji w dziale Kroniki Siemianowic
Każdy materiał przed publikacją staramy się możliwie dokładnie opisać i zweryfikować. Jeśli zauważysz błąd lub posiadasz informacje, które pozwolą uzupełnić Kronikę, daj nam znać.
Kroniki Siemianowic – wspólnie zachowujemy pamięć o mieście.


