Podobóz Auschwitz Laurahütte. 937 więźniów Huty Laura (1944–1945)

Podobóz Auschwitz Laurahütte. 937 więźniów Huty Laura okładka

Podobóz Auschwitz Laurahütte działał w Siemianowicach Śląskich od wiosny 1944 roku do 23 stycznia 1945 roku. Niemcy utworzyli go na terenie Huty Laura, gdzie więźniowie KL Auschwitz byli zmuszani do pracy na rzecz przemysłu zbrojeniowego. 17 stycznia 1945 roku przebywało tu 937 więźniów. Sześć dni później rozpoczęła się ich ewakuacja koleją do KL Mauthausen. Według opracowań historycznych podczas pięciodniowego transportu zmarło 134 ludzi.

Laurahütte nie był samodzielnym obozem koncentracyjnym ani tym samym miejscem co Polenlager nr 10 przy dzisiejszej ul. Chopina. Był podobozem niemieckiego nazistowskiego kompleksu KL Auschwitz, podporządkowanym Auschwitz III-Monowitz. Podobóz Auschwitz Laurahütte łączy dzieje siemianowickiego przemysłu z przymusową pracą, prześladowaniem Żydów i ostatnimi tygodniami funkcjonowania Auschwitz.

Jak powstał podobóz Auschwitz Laurahütte?

Rozwój sieci podobozów KL Auschwitz był związany z zapotrzebowaniem niemieckiej gospodarki wojennej na pracowników, których można było wykorzystywać bez ich zgody. W latach 1942–1944 powstało ponad 40 takich placówek. Zakłady przemysłowe korzystały z pracy więźniów, pozostających pod nadzorem SS. Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau wymienia Laurahütte w oficjalnym wykazie podobozów.

Podobóz Auschwitz Laurahütte organizowano na przełomie marca i kwietnia 1944 roku. Dokładnego dnia jego utworzenia nie udało się ustalić. W „Encyclopedia of Camps and Ghettos, 1933–1945” wydanej pod auspicjami United States Holocaust Memorial Museum wskazano, że najwcześniejszy zachowany zapis dotyczący nowej placówki pochodzi z 8 kwietnia: do Laurahütte przeniesiono wtedy z Eintrachthütte więźnia Karla Schmieda, kucharza. Odnotowano też dalsze niewielkie przeniesienia więźniów w kwietniu, gdy przygotowywano pomieszczenia.

Źródła nieco inaczej opisują przybycie pierwszej większej grupy. Muzeum Auschwitz podaje około 200 więźniów na początku kwietnia, natomiast encyklopedia USHMM opisuje transport około 150–250 żydowskich więźniów z Monowitz w maju, po przygotowaniu miejsc zakwaterowania. Nie należy tych informacji bez dodatkowego dowodu traktować jako dwóch osobnych transportów tej samej wielkości. Pewne jest, że wiosną 1944 roku obóz rozpoczął działalność, a następnie stopniowo go rozbudowywano.

Kim byli więźniowie Laurahütte?

Początkowo przeważali Żydzi deportowani do Auschwitz z Francji i Holandii. Wśród osadzonych byli również Żydzi z Belgii, a w późniejszych transportach także z Węgier. Mirosław Domin w „Siemianowickim Roczniku Muzealnym” nr 7 (s. 157–160) wymienia ponadto kilkunastu polskich więźniów i opisuje różne przydziały do pracy. Część pełniła funkcje techniczne lub pracowała w obozowym zapleczu.

Liczba więzionych rosła wraz z kolejnymi transportami. Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau podaje około 550 osadzonych w połowie 1944 roku i 937 według stanu z 17 stycznia 1945 roku. Ta ostatnia liczba opisuje stan obozu w konkretnym dniu, a nie sumę wszystkich ludzi, którzy przeszli przez Laurahütte. Nie jest także udokumentowaną liczbą osób, które przeżyły ewakuację.

Podobóz Auschwitz Laurahütte był częścią systemu prześladowań i eksploatacji więźniów. Nie można zatem opisywać pobytu w nim jak zwykłego zatrudnienia w hucie, nawet jeśli część osadzonych posiadała kwalifikacje zawodowe.

Gdzie więźniowie mieszkali i kto pilnował obozu?

Więźniów zakwaterowano w jednej z dużych hal fabrycznych. Ustawiono tam trzypiętrowe prycze. Na wydzielonym terenie znajdowały się także baraki kuchni i izby chorych oraz murowany magazyn. Obóz oddzielał od otoczenia mur wysokości około trzech metrów, zwieńczony drutem kolczastym; w narożnikach ustawiono wieże wartownicze. Taką organizację opisuje Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau.

Kierownikiem podobozu był SS-Oberscharführer Walter Quakernack. Podlegała mu nieliczna grupa esesmanów, natomiast znaczną część służby wartowniczej stanowili żołnierze artylerii nadbrzeżnej dowodzeni przez podoficera o nazwisku Adamczyk. Sam fakt, że część strażników nie należała do SS, nie zmieniał statusu placówki: więźniowie pozostawali pozbawieni wolności i podlegali systemowi KL Auschwitz.

W opracowaniu Mirosława Domina opisano również wydawanie części osadzonych odzieży roboczej, funkcjonowanie izby chorych i kantyny. Autor ocenia warunki wyżywienia jako lepsze niż w obozie macierzystym. To porównanie nie oznacza jednak, że Laurahütte był miejscem bezpiecznym. Przymusowa praca, nadzór, odosobnienie i groźba dalszych deportacji były podstawą funkcjonowania obozu.

Co produkowano w Hucie Laura podczas wojny?

Podobóz Auschwitz Laurahütte funkcjonował przy zakładzie powiązanym z niemieckim koncernem Rheinmetall-Borsig. Muzeum Auschwitz wskazuje, że więźniów zatrudniano przy produkcji podwójnie sprzężonych dział przeciwlotniczych. W opracowaniach historycznych pojawia się również związek tej produkcji z potrzebami niemieckiej marynarki wojennej.

Praca odbywała się w kilku grupach zawodowych. Mirosław Domin wymienia między innymi ślusarzy, tokarzy, frezerów, elektryków, rysowników, malarzy i pracowników transportu wewnętrznego. Obok więźniów w hucie pracowali też robotnicy cywilni. Nie oznacza to jednak, że zatrudnienie obu grup odbywało się na takich samych zasadach. Więźniowie byli kierowani do pracy przymusowo.

Huta Laura przez dziesięciolecia stanowiła ważną część gospodarczej historii miasta. Jej wcześniejsze dzieje opisuje już materiał ForumSiemiona o przemysłowych początkach Huty Laura. Historia produkcji zbrojeniowej i więźniów w latach 1944–1945 wymaga jednak odrębnego spojrzenia.

Jak zakończył działalność podobóz Auschwitz Laurahütte?

W połowie stycznia 1945 roku Niemcy rozpoczęli ostateczną ewakuację kompleksu KL Auschwitz. Od 17 do 21 stycznia około 56 tysięcy więźniów wyprowadzono w pieszych kolumnach, określanych dziś jako marsze śmierci. Więźniowie Laurahütte i Eintrachthütte znaleźli się wśród nielicznych ewakuowanych koleją. Muzeum Auschwitz datuje ich wywiezienie na 23 stycznia 1945 roku.

W Siemianowicach więźniów załadowano do wagonów podstawionych na pobliskiej bocznicy. Transport skierowano przez Katowice, Morawską Ostrawę i Wiedeń do KL Mauthausen. Według kalendarium opublikowanego przez Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau w miesięczniku „Oś” (nr 21, styczeń 2010) podróż trwała pięć dni i nocy, a zginęło w niej 134 więźniów. Tę liczbę podaje również Mirosław Domin.

Podczas przejazdu przez Śląsk, niedaleko stacji Rzędówka, transport zatrzymał się obok ciał innych więźniów leżących przy torach. Według muzealnego kalendarium eskortowani ludzie musieli zabierać z nich obozowe ubrania i rozrzucone miski. Autorzy wskazują, że mogły to być ofiary wcześniejszego transportu z podobozu Günthergrube, ale identyfikacja ta nie jest pewna.

Ewakuacja koleją nie oznaczała uratowania więźniów przed śmiercią. W tym przypadku co najmniej 134 osoby nie przeżyły transportu. Stan 937 więźniów z 17 stycznia nie może być automatycznie utożsamiany z dokładną liczbą pasażerów pociągu z 23 stycznia. Wspomniany Domin przyjmował taką liczbę jako szacunek oparty na ostatnim znanym stanie obozu.

Gdzie znajdował się podobóz i co zostało z niego dzisiaj?

Podobóz Auschwitz Laurahütte znajdował się na terenie Huty Laura, późniejszej Huty Jedność, a nie w obozie przy dzisiejszej ul. Kapicy. Mirosław Domin zwracał uwagę na pomyłki w starszych lokalnych opisach i wskazywał rejon bramy przy ul. Głowackiego. W artykule z 2008 roku pisał także o zachowanych wówczas budynkach poobozowych. Nie jest to jednak wystarczająca podstawa, by bez współczesnej inwentaryzacji stwierdzić, które z nich nadal istnieją.

O historii więźniów przypomina również tablica pamiątkowa przy dawnym kompleksie hutniczym, ujęta w wykazie miejsc pamięci katowickiego oddziału IPN. Z historią podobozu można zapoznać się także w publikacji Muzeum Miejskiego „Śladami bolesnej przeszłości” z 2011 roku.

Czy na tym terenie istniał wcześniej inny obóz?

Podobóz Auschwitz Laurahütte trzeba odróżnić od wcześniejszej placówki na tym terenie. Encyklopedia przygotowana w ramach projektu United States Holocaust Memorial Museum wskazuje, że w 1941 roku na terenie zakładu funkcjonował wcześniejszy obóz pracy przymusowej dla Żydów, związany z organizacją Schmelta. Według opracowania został zamknięty jeszcze przed utworzeniem podobozu KL Auschwitz, a część wyposażenia mogła zostać później wykorzystana ponownie.

Nie ma podstaw, by automatycznie uznać te dwie placówki za jeden i ten sam obóz ani utożsamiać ich z rzekomym Polenlagrem nr 11. Wymagałoby to dokumentów potwierdzających ciągłość organizacyjną lub formalną nazwę. Wątek niejasnego numeru 11 będzie przedmiotem osobnego artykułu w cyklu.

Podobóz Auschwitz Laurahütte pozostaje dobrze udokumentowaną częścią historii Siemianowic: wiemy, gdzie działał, do jakiego systemu należał, dla jakiego przemysłu pracowali więźniowie i kiedy zostali ewakuowani. Nie znamy natomiast wszystkich nazwisk osadzonych, pełnej listy transportów ani losów każdej z osób wywiezionych w styczniu 1945 roku. To właśnie te luki pokazują, dlaczego nawet dobrze znana data i liczba więźniów nie wyczerpują historii tego miejsca.

Źródła


Pomóż tworzyć Kroniki Siemianowic

Historia miasta nie znajduje się tylko w archiwach. Często leży również w rodzinnych albumach, starych dokumentach i we wspomnieniach mieszkańców.

Jeśli masz stare fotografie Siemianowic Śląskich, pocztówki, dokumenty albo informacje, które mogą uzupełnić tę historię, podziel się nimi z nami. Szczególnie cenne są materiały, których nie ma jeszcze w zbiorach publicznych.

Masz dodatkowe informacje lub pamiętasz to miejsce?
Dołącz do dyskusji w dziale Kroniki Siemianowic

Każdy materiał przed publikacją staramy się możliwie dokładnie opisać i zweryfikować. Jeśli zauważysz błąd lub posiadasz informacje, które pozwolą uzupełnić Kronikę, daj nam znać.

Kroniki Siemianowic – wspólnie zachowujemy pamięć o mieście.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *

Przewijanie do góry