Praca przymusowa w Siemianowicach podczas wojny. Fabryka szkła i kopalnie

Praca przymusowa w Siemianowicach podczas wojny okładka

Praca przymusowa w Siemianowicach podczas wojny nie ograniczała się do dobrze udokumentowanego podobozu KL Auschwitz przy Hucie Laura. Historyczka Łucja Marek wskazuje jeszcze trzy miejsca: obóz pracy przy fabryce szkła, obóz przy kopalni „Siemianowice” i oddział roboczy radzieckich jeńców wojennych przy kopalni „Michał” w Michałkowicach.

W odróżnieniu od Laurahütte, o tych placówkach wiemy znacznie mniej. Zachowały się informacje w opracowaniach historycznych i opisy zespołów archiwalnych, ale dostępne materiały nie pozwalają podać bez zastrzeżeń liczby więźniów, dokładnych dat utworzenia obozów ani przebiegu ich codziennego życia. Warto więc oddzielić to, co rzeczywiście wiadomo, od tego, co dopiero wymaga badań.

Praca przymusowa w Siemianowicach podczas wojny – co potwierdzają źródła?

Podstawą jest opracowanie Łucji Marek „Szkic do dziejów siemianowickich Ośrodków Pracy Więźniów”, opublikowane w „Siemianowickim Roczniku Muzealnym” nr 7 z 2008 roku (s. 147). We wprowadzeniu autorka wymienia trzy placówki z okresu okupacji: przy fabryce szkła, kopalni „Siemianowice” oraz kopalni „Michał”.

To istotna informacja, lecz trzeba znać jej ograniczenia. Artykuł Marek dotyczy przede wszystkim powojennych Ośrodków Pracy Więźniów, a informacje o obozach niemieckich zajmują w nim tylko krótki fragment. Przytoczona tam literatura nie zastępuje osobnej analizy zachowanych akt okupacyjnych każdej placówki. Tym samym trzy nazwy stanowią punkt wyjścia do dalszej kwerendy, nie kompletny wykaz ich obsady i działalności.

Obóz przy fabryce szkła. Co wiadomo o Laurahütter Glasfabrik?

Według Łucji Marek przy siemianowickiej fabryce szkła działał niemiecki obóz pracy przymusowej. W jej publikacji nazwę zakładu zapisano w wariancie zbliżonym do „Laurahütte Glassfabrike”. W katalogu Archiwum Państwowego w Katowicach występuje nazwa Laurahütter Glasfabrik G.m.b.H., a także określenie „Siemianowicka Huta Szkła”. Nie należy mylić tej fabryki z Hutą Laura, przy której Niemcy utworzyli podobóz KL Auschwitz.

W archiwum zachowały się konkretne ślady działalności przedsiębiorstwa. Jednostka 12/379/0/14/740 dotyczy kontroli zakładu z 1940 roku, obejmującej stan na 23 października 1939 roku i działalność zarządcy komisarycznego. Z kolei jednostka 12/379/0/14/742 zawiera, według opisu katalogowego, akta podatkowe i gospodarcze z lat 1940–1944.

To potwierdzenie istnienia i działalności fabryki, nie samodzielny dowód na liczbę osadzonych w obozie. W dostępnych opisach tych teczek nie ma list więźniów, dat utworzenia obozu ani wskazania jego dokładnej lokalizacji. Żeby je ustalić, trzeba zajrzeć do oryginalnych akt i poszukać dokumentacji obozowej w innych zespołach. To jeden z przypadków, gdy praca przymusowa w Siemianowicach podczas wojny jest znana z opracowania historycznego, ale nadal brakuje szczegółowej rekonstrukcji losów więźniów.

Kopalnia „Siemianowice” i niemiecki system pracy

Łucja Marek wymienia również obóz pracy przy kopalni „Siemianowice”. W tym przypadku ważny jest kontekst zmian organizacyjnych zakładu podczas okupacji. Jak wynika z opisu zespołu archiwalnego dotyczącego kopalni „Richter” i „Huta Laura”, w okresie niemieckim kopalnia znalazła się w strukturach koncernu Hermanna Göringa. W 1941 roku ponownie rozdzielono zakłady „Richter” i „Huta Laura”, a po wojnie połączono je pod nazwą kopalni „Siemianowice”.

Takie zmiany nazw i podziałów mają znaczenie dla poszukiwania dokumentów: ta sama historia może być opisana pod różnymi nazwami przedsiębiorstw. Katalog archiwum nie podaje jednak, kiedy dokładnie powstał wskazany przez Marek obóz pracy, ilu więźniów zatrudniano i czy pracowali pod ziemią, czy na powierzchni. Tych szczegółów nie można dopisać na podstawie samego faktu podporządkowania zakładu niemieckiemu koncernowi.

Warto natomiast odnotować, że w aktach Górnośląskiego Zarządu Kopalń Zakładów Rzeszy „Hermann Göring” – Grupa III Chorzów, zespół 12/716/0, katalog wymienia dokumenty o zatrudnianiu jeńców wojennych i robotników przymusowych (część dotycząca pracy i płac, sygnatury 72–96). To bardzo konkretny kierunek badań. Sam opis całego zespołu nie potwierdza jednak jeszcze, że konkretna teczka dotyczy obozu przy kopalni „Siemianowice”. W tym przypadku praca przymusowa w Siemianowicach podczas wojny wymaga więc identyfikacji właściwych dokumentów, zanim możliwe będzie opisanie konkretnych osób i warunków zatrudnienia.

Jeńcy radzieccy przy kopalni „Michał” w Michałkowicach

Trzecią z wymienionych przez Marek placówek był oddział roboczy jeńców radzieckich przy kopalni „Michał”. Jest to inne określenie niż „obóz pracy dla ludności cywilnej”. Jeńcy wojenni trafiali do niemieckiego systemu niewoli wojskowej, a oddziały robocze kierowano do zakładów potrzebujących pracowników. Widać więc, że praca przymusowa w Siemianowicach podczas wojny dotyczyła także jeńców, nie tylko ludności cywilnej.

W przypadku Michałkowic nie udało się dotąd odnaleźć w dostępnych materiałach jednoznacznego numeru komanda roboczego, listy jeńców ani dokumentu określającego daty jego funkcjonowania. Nie należy więc przypisywać tej placówce konkretnej liczby osób ani automatycznie łączyć jej z późniejszym powojennym obozem przy tej samej kopalni.

Archiwum Państwowe w Katowicach przechowuje zespół „Zakłady Hohenlohego SA, Kopalnia Michał w Siemianowicach”, sygn. 12/721/0. Obejmuje on między innymi dokumentację gospodarczą sięgającą lat okupacji. Opis katalogowy nie rozstrzyga jednak samodzielnie kwestii oddziału jeńców. To kolejne źródło do sprawdzenia, a nie gotowy dowód szczegółowych losów osadzonych.

Dlaczego nie były to trzy kolejne podobozy Auschwitz?

Praca przymusowa w Siemianowicach podczas wojny miała różne formy. Obóz pracy przymusowej, oddział roboczy jeńców wojennych i podobóz obozu koncentracyjnego to odrębne kategorie. O przynależności do systemu KL Auschwitz decydują dokumenty organizacyjne i podporządkowanie placówki, nie samo wykorzystanie przymusowej pracy.

Takie podporządkowanie jest dobrze udokumentowane dla Laurahütte przy Hucie Laura. Opisuje je Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau. Nie ma natomiast podstaw, aby tak samo klasyfikować obóz przy fabryce szkła, obóz przy kopalni „Siemianowice” i oddział jeńców w Michałkowicach.

Równie ważne jest oddzielenie tych miejsc od Polenlagru nr 10, obozu dla wysiedlanej ludności polskiej. Jego historię, łącznie z zachowaną ewidencją 723 osób, opisuje już osobny artykuł ForumSiemiona.

Czy po 1945 roku te same zakłady nadal wykorzystywały pracę więźniów?

Tak, w okresie powojennym przy siemianowickich zakładach funkcjonowały kolejne placówki wykorzystujące pracę więźniów. Nie oznacza to jednak automatycznej ciągłości organizacyjnej obozów z czasów okupacji. Łucja Marek opisuje powojenne obozy przy kopalniach „Siemianowice” i „Michał”, a następnie Ośrodki Pracy Więźniów działające od lat 50.

To odrębny etap historii, funkcjonujący pod inną władzą i w innym systemie prawnym. Zostanie rozwinięty w siódmej części cyklu. Szerszy przegląd wszystkich miejsc odosobnienia zawiera artykuł wprowadzający do „Kronik Siemianowic”.

Co pozostaje do ustalenia?

Praca przymusowa w Siemianowicach podczas wojny jest udokumentowana nierównomiernie. Dla Laurahütte zachowały się informacje o więźniach, produkcji i ewakuacji. Dla trzech miejsc opisanych tutaj dostępny materiał pozwala przede wszystkim wskazać rodzaj placówki i powiązany zakład przemysłowy.

Najważniejsze pytania nadal dotyczą dokładnych lokalizacji, dat utworzenia i likwidacji, liczebności więźniów i jeńców, warunków ich pracy oraz zachowanych nazwisk. Część odpowiedzi może znajdować się w teczkach opisanych w katalogach archiwalnych, lecz bez ich sprawdzenia nie można tego przesądzić.

Jeśli w rodzinnych archiwach zachowały się dokumenty pracowników fabryki szkła albo kopalń „Siemianowice” i „Michał” z lat 1939–1945, warto zachować oryginalne daty, podpisy i informacje o ich pochodzeniu. Mogą pomóc wyjaśnić, jak wyglądała praca przymusowa w Siemianowicach podczas wojny z perspektywy konkretnych osób, a nie tylko nazw zakładów i obozów.

Źródła


Pomóż tworzyć Kroniki Siemianowic

Historia miasta nie znajduje się tylko w archiwach. Często leży również w rodzinnych albumach, starych dokumentach i we wspomnieniach mieszkańców.

Jeśli masz stare fotografie Siemianowic Śląskich, pocztówki, dokumenty albo informacje, które mogą uzupełnić tę historię, podziel się nimi z nami. Szczególnie cenne są materiały, których nie ma jeszcze w zbiorach publicznych.

Masz dodatkowe informacje lub pamiętasz to miejsce?
Dołącz do dyskusji w dziale Kroniki Siemianowic

Każdy materiał przed publikacją staramy się możliwie dokładnie opisać i zweryfikować. Jeśli zauważysz błąd lub posiadasz informacje, które pozwolą uzupełnić Kronikę, daj nam znać.

Kroniki Siemianowic – wspólnie zachowujemy pamięć o mieście.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *

Przewijanie do góry