Skąd miasto ma pieniądze na inwestycje? Kto naprawdę płaci za drogi i szkoły w Siemianowicach?

Skąd miasto ma pieniądze na inwestycje takie jak drogi, chodniki, szkoły, parki czy boiska? Nie pochodzą one z prywatnego portfela prezydenta ani radnych. Siemianowice finansują swoje zadania z całego systemu dochodów publicznych: lokalnych podatków i opłat, udziałów w PIT i CIT, środków państwowych i unijnych, dochodów z miejskiego majątku oraz innych źródeł. Część wydatków może być również finansowana długiem.

Prezydent przecina wstęgę.

Radni stoją obok.

Pojawiają się zdjęcia.

A później w komentarzach można przeczytać:

„Dziękujemy prezydentowi za nową drogę”.

Nie ma nic złego w docenieniu dobrze zrealizowanej inwestycji.

Warto jednak pamiętać o podstawowej zasadzie:

prezydent miasta nie jest sponsorem miejskiej drogi.

Radni również jej nie finansują ze swoich prywatnych pieniędzy.

Zarządzają systemem, w którym wykorzystywane są środki publiczne.

I dopiero tutaj zaczyna się ciekawsza rozmowa.

Skąd miasto ma pieniądze na inwestycje?

Ustawa o dochodach jednostek samorządu terytorialnego dzieli podstawowe dochody samorządów na:

• dochody własne,
• subwencję ogólną,
• dotacje celowe z budżetu państwa.

Samorządy mogą otrzymywać również środki pochodzące z budżetu Unii Europejskiej oraz inne środki zagraniczne.

W przypadku miasta takiego jak Siemianowice Śląskie pieniądze pochodzą więc z wielu różnych źródeł.

Nie istnieje jeden wielki worek opisany:

„podatki mieszkańców”.

1. Podatki i opłaty lokalne

Jedną z podstaw są dochody, które bezpośrednio należą do samorządu.

Dla miasta na prawach powiatu są to m.in. wpływy z:

• podatku od nieruchomości,
• podatku od środków transportowych,
• podatku rolnego i leśnego,
• podatku od czynności cywilnoprawnych,
• podatku od spadków i darowizn,
• określonych opłat lokalnych,
• dochodów z miejskiego majątku i innych źródeł przewidzianych prawem.

Jeżeli więc mieszkaniec albo przedsiębiorca płaci podatek od nieruchomości w Siemianowicach, jest to bardzo bezpośredni przykład pieniędzy zasilających finanse samorządu.

2. PIT i CIT również mają znaczenie – ale od 2025 roku system działa inaczej

PIT jest jednym z najczęściej przywoływanych przykładów.

Tutaj jednak trzeba uważać na stare poradniki mówiące po prostu:

„X procent Twojego zapłaconego PIT zostaje w mieście”.

Od 2025 roku obowiązuje nowy system dochodów samorządowych.

Dochody JST z PIT i CIT są obecnie wyliczane w odniesieniu do dochodów podatników, a nie – jak wcześniej – po prostu do wpływów z podatku. Ministerstwo Finansów wskazuje, że reforma zaczęła działać właśnie w 2025 roku.

Dla miasta na prawach powiatu ustawa określa udział w PIT na poziomie 8,6% dochodów podatników PIT zamieszkałych na jego obszarze, a w CIT – 2,2% odpowiednio ustalanych dochodów podatników CIT.

Czyli aktywność ekonomiczna mieszkańców i przedsiębiorstw nadal ma bardzo realne znaczenie dla kondycji finansowej miasta.

3. A co z VAT-em z naszego paragonu?

Tutaj oryginalny tekst wymagał największej korekty.

VAT nie jest bezpośrednim dochodem budżetu Siemianowic.

Nie działa to tak:

kupuję coś za 123 zł → 23 zł VAT trafia częściowo bezpośrednio do miejskiej kasy.

VAT jest przede wszystkim dochodem państwowego systemu finansów publicznych.

Dlatego nie wpisywałbym VAT-u do listy „podatków trafiających do miasta” obok podatku od nieruchomości czy lokalnego udziału w PIT.

Można natomiast powiedzieć coś innego:

budżet państwa, z którego później finansowane są subwencje, dotacje i różne programy kierowane do samorządów, również jest finansowany m.in. z podatków takich jak VAT.

To już jest prawidłowe rozumowanie.

4. Dotacja rządowa też nie jest prywatnym prezentem ministra

To samo dotyczy pieniędzy przekazywanych z programów państwowych.

Jeżeli Siemianowice otrzymują np. kilkanaście milionów złotych dofinansowania na określoną inwestycję, nie oznacza to, że minister:

„dał miastu własne pieniądze”.

Są to środki publiczne znajdujące się w określonym programie lub funduszu.

Jednocześnie warto docenić samorząd wtedy, gdy:

• dobrze przygotował projekt,
• skutecznie pozyskał dofinansowanie,
• wygrał konkurencyjny nabór,
• zapewnił wkład własny,
• sprawnie przeprowadził inwestycję.

To zupełnie coś innego niż wdzięczność za „podarowanie” pieniędzy.

5. A pieniądze z Unii Europejskiej?

Tu również nie wystarczy powiedzieć:

„To przecież nasze podatki”.

System jest bardziej skomplikowany.

Budżet UE jest finansowany z kilku głównych źródeł, m.in. ceł, zasobu opartego na VAT, składek państw członkowskich powiązanych z dochodem narodowym brutto oraz zasobu dotyczącego niepoddanych recyklingowi odpadów opakowaniowych z tworzyw sztucznych.

Polska jest więc częścią systemu finansującego Unię, a równocześnie polskie samorządy otrzymują środki z programów europejskich.

Dlatego najprecyzyjniej mówić:

środki unijne również są pieniędzmi publicznymi, ale nie są po prostu „zwrotem VAT-u z naszego paragonu”.

6. Miasto może również mieć dochody z własnego majątku

Jest jeszcze jedno źródło, o którym łatwo zapomnieć.

Samorząd posiada:

• nieruchomości,
• lokale,
• grunty,
• inne składniki majątkowe.

Może uzyskiwać dochody np. z najmu, dzierżawy czy sprzedaży majątku.

Ustawa wprost zalicza dochody z majątku do dochodów własnych samorządu.

I tutaj pojawia się ważna różnica.

Podatek od nieruchomości może wpływać każdego roku.

Działkę można sprzedać tylko raz.

Dlatego przy analizowaniu miejskich finansów warto zawsze patrzeć, jaka część dochodów pochodzi ze źródeł powtarzalnych, a jaka ze sprzedaży majątku.

7. Nie każda inwestycja jest finansowana wyłącznie z tegorocznych dochodów

Jeszcze jeden mit:

„Skoro mieszkańcy płacą podatki, to z tych podatków została zbudowana droga”.

Czasami tak.

Ale konkretna inwestycja może mieć znacznie bardziej skomplikowaną strukturę finansowania.

Przykładowo:

40% środki miasta
50% dotacja
10% inne źródło

albo zupełnie inne proporcje.

Samorząd może również finansować część wydatków poprzez kredyt, pożyczkę lub emisję obligacji.

Wtedy inwestycja realizowana jest dzisiaj, ale zobowiązanie będzie obciążać przyszłe budżety.

Dobry przykład: budżet Siemianowic na 2026 rok

Spójrzmy na konkrety.

W pierwotnie uchwalonym budżecie Siemianowic na 2026 rok zaplanowano:

dochody: 709,8 mln zł

wydatki: 735,8 mln zł

w tym około:

129,2 mln zł na inwestycje.

Planowany deficyt wynosił około 26 mln zł.

Już te cztery liczby pokazują, dlaczego hasło:

„przecież wszystko budujemy z podatków mieszkańców”

jest zbyt proste.

Budżet miasta jest mieszanką różnych źródeł dochodów i sposobów finansowania.

Kto więc naprawdę płaci za nowy chodnik?

Najuczciwsza odpowiedź brzmi:

to zależy od konkretnej inwestycji.

Za jeden chodnik miasto może zapłacić przede wszystkim z własnych dochodów.

Inna droga może uzyskać duże dofinansowanie państwowe.

Termomodernizacja może korzystać ze środków europejskich.

Jeszcze inne przedsięwzięcie może być częściowo finansowane długiem.

Dlatego zamiast pisać:

„Prezydent wybudował nam drogę”

albo:

„Mieszkańcy sami zapłacili za całą inwestycję”

lepiej sprawdzić cztery liczby:

ile inwestycja kosztowała?

ile zapłaciło miasto ze swojego budżetu?

ile pozyskano ze środków zewnętrznych?

czy projekt wiązał się z zadłużeniem?

Dopiero wtedy wiemy, kto rzeczywiście sfinansował przedsięwzięcie.

A jaka jest rola prezydenta?

To, że prezydent nie finansuje inwestycji z własnego portfela, nie oznacza, że jego rola jest nieważna.

Wręcz przeciwnie.

Ktoś musi:

• przygotowywać projekty,
• ustalać priorytety,
• szukać finansowania,
• prowadzić inwestycje,
• pilnować kosztów,
• przeprowadzać zamówienia,
• podejmować decyzje organizacyjne.

Prezydent jako organ wykonawczy odpowiada za wykonywanie miejskiego budżetu. Z kolei do wyłącznych kompetencji Rady Miasta należy m.in. uchwalanie budżetu oraz późniejsza kontrola jego wykonania poprzez procedurę absolutoryjną.

Dlatego można uczciwie powiedzieć:

„To była dobrze przygotowana i przeprowadzona przez miasto inwestycja”.

Można doceniać skuteczne pozyskanie dużej dotacji.

Można pochwalić realizację przed terminem.

Można krytykować przekroczenie kosztów.

Ale to zupełnie inny język niż:

„prezydent dał mieszkańcom drogę”.

A jaka jest rola radnych?

Tutaj również doprecyzujmy pierwotny tekst.

Radni nie są pracownikami miasta zatrudnionymi przez mieszkańców.

Otrzymują mandat w wyborach i tworzą organ stanowiący i kontrolny samorządu.

Jedną z najważniejszych kompetencji rady jest właśnie uchwalanie budżetu miasta.

Dlatego odpowiedzialność za miejskie pieniądze jest rozłożona.

Prezydent nie dysponuje budżetem jak prywatnym rachunkiem.

Rada nie jest grupą sponsorów.

To system publiczny, w którym różne organy mają różne kompetencje.

Dziękować? Tak – tylko za właściwe rzeczy

Nie widzę nic złego w słowie:

„dziękuję”.

Jeżeli urzędnicy dobrze przygotowali projekt, warto to docenić.

Jeżeli ktoś zdobył dla miasta bardzo wysokie dofinansowanie, również.

Jeżeli wykonawca skończył inwestycję sprawnie i w dobrej jakości – tym bardziej.

Problem zaczyna się dopiero wtedy, kiedy język zaczyna sugerować:

„gdyby nie hojność konkretnego polityka, mieszkańcy niczego by nie mieli”.

Droga, szkoła czy park nie są prywatnym prezentem.

To rezultat decyzji dotyczących publicznych zasobów.

Przecinanie wstęg jest problemem?

Samo w sobie – nie.

Otwarcie dużej inwestycji jest również okazją do:

• pokazania jej mieszkańcom,
• promocji miasta,
• poinformowania o zakończeniu prac,
• podziękowania projektantom, urzędnikom czy wykonawcom.

Problem pojawia się wtedy, gdy komunikacja całkowicie zaciera strukturę finansowania.

Na wielkim zdjęciu widzimy polityka.

A małym drukiem albo wcale nie widzimy:

koszt: 18 mln zł
dofinansowanie UE: 12 mln zł
wkład miasta: 6 mln zł.

I właśnie te liczby powinny interesować mieszkańca najbardziej.

Zamiast „kto nam to dał?” – pytajmy „jak za to zapłaciliśmy?”

To zmienia sposób patrzenia na samorząd.

Zamiast:

„Dziękujemy za nową drogę”.

możemy pytać:

„Ile kosztowała?”

„Skąd pochodziły pieniądze?”

„Ile wyniósł wkład miasta?”

„Czy koszt wzrósł względem pierwotnego planu?”

„Kto wygrał przetarg?”

„Czy inwestycja powstała terminowo?”

To nie jest brak wdzięczności.

To jest normalna kontrola sposobu gospodarowania środkami publicznymi.

Najczęściej zadawane pytania

Głos od Admina

Przy kolejnej nowej drodze, placu zabaw czy wyremontowanym budynku nie mam problemu z tym, żeby powiedzieć:

„dobra robota”.

Ale chcę wiedzieć, co konkretnie było dobrą robotą.

Pozyskanie 80% dofinansowania?

Dobry projekt?

Niska cena w przetargu?

Terminowa realizacja?

Wysoka jakość wykonania?

To są rzeczy, za które można rozliczać i doceniać władze.

Natomiast nie chciałbym, żebyśmy jako mieszkańcy mylili zarządzanie publicznymi pieniędzmi z rozdawaniem prywatnych prezentów.

Dlatego przy miejskich inwestycjach na ForumSiemiona warto coraz częściej pokazywać prostą tabelę:

wartość inwestycji → dofinansowanie zewnętrzne → wkład miasta → źródło finansowania.

Wtedy zamiast politycznego teatru mamy liczby.

A liczby pozwalają ocenić, czy rzeczywiście było za co bić brawo.

A Wy? Przy miejskich inwestycjach bardziej interesuje Was sama informacja „powstało”, czy chcielibyście za każdym razem widzieć również dokładne źródła finansowania i udział środków własnych Siemianowic?

---