Fabryka Nitów Fitznera zaczynała od wyrobów, które łatwo przeoczyć, opowiadając o wielkim przemyśle. Tymczasem jej oferta obejmowała śruby, nity i inne elementy dla kolei, budowy maszyn, mostów i okrętów. Pod zarządem Richarda zakład poszerzał produkcję, a jego historia prowadzi do nazwy dobrze znanej mieszkańcom: Fabryka Elementów Złącznych.
W poprzednim odcinku była fabryka kotłów Wilhelma. Teraz wracamy do drugiego przedsiębiorstwa rodziny, związanego z Kolonią Hugo i dzisiejszym rejonem ulic Matejki oraz Fabrycznej. W tej części najważniejsze będą wyroby zakładu i to, jak zmieniał się jego profil.
Przeczytaj również poprzednie części z serii „Dzieje Fitznerów”
- Dzieje Fitznerów #1. Wszystko zaczęło się od kuźni
- Dzieje Fitznerów #2. Jedna rodzina, dwie fabryki
- Dzieje Fitznerów #3. Fabryka Kotłów Parowych Fitznera
Fabryka Nitów Fitznera pod zarządem Richarda
Kalendarium Muzeum Miejskiego wskazuje 1868 rok jako datę założenia Fabryki Nitów. Sześć lat później, w 1874 roku, Wilhelm przekazał zakład młodszemu bratu. Richard rozwijał odtąd tę gałąź rodzinnych interesów.
Według muzealnego biogramu Richarda produkcję rozszerzono o śruby i nakrętki, a nazwę zmieniono na „R. Fitzner”, z niemieckim określeniem fabryki śrub i nitów. Nie była to wyłącznie zmiana szyldu. Nazwa odzwierciedlała szerszy asortyment.
Od 1880 roku opracowanie wymienia wyroby związane z kolejnictwem: śruby do podkładów, gwoździe do szyn, sworznie i śruby hakowe. W kolejnych latach doszły śruby do statków, a produkcja elementów ocynkowanych otworzyła zakładowi rynek przemysłu telefonicznego, telegraficznego i kablowego.
Fabryka Nitów Fitznera rozwijała się więc wraz z potrzebami różnych branż. W jej historii spotykają się kolej, przemysł maszynowy i rozbudowa łączności. Zamiast jednego rodzaju produktu pojawia się coraz szersza grupa metalowych elementów potrzebnych innym zakładom.
Co produkowano? Ślad w międzywojennym spisie
Konkretny obraz późniejszej oferty zachował się w wydawnictwie „Przemysł górniczo-hutniczy Polskiego Górnego Śląska”, przygotowanym przez Górnośląski Związek Przemysłowców Górniczo-Hutniczych. Fabrykę śrub i nitów Fitznera opisano w nim osobno od firmy W. Fitzner produkującej kotły.
Spis wymienia drobne wyroby żelazne, surowe, obrobione i ocynkowane, przeznaczone do budowy maszyn, okrętów, mostów, kolei, telegrafów, wagonów i lokomotyw. Wśród produktów znalazły się:
- śruby, nakrętki i sworznie,
- nity do konstrukcji okrętowych, kotłów i mostów,
- gwoździe szynowe,
- podpory do izolatorów,
- śruby hamulcowe i haki sprzęgowe.
W zestawieniu, którego dane odnoszą się do 1922 roku, podano produkcję drobnych artykułów żelaznych w ilości około 6 tysięcy ton. To liczba pozwalająca zobaczyć skalę działalności: niewielkie pojedyncze wyroby składały się na tysiące ton produkcji.
Jest to jednak obraz zakładu z późniejszego okresu. Richard zmarł w 1895 roku. Międzywojennego asortymentu i wielkości produkcji nie należy w całości przypisywać jego osobistemu zarządzaniu. Muzealny biogram wskazuje, że dyrektorem fabryki został również jego bratanek Max, syn Wilhelma. Do niego wrócimy w osobnej części cyklu.
Fabryka Nitów Fitznera i późniejsza nazwa FEZ
Na przestrzeni lat zakład występował pod różnymi nazwami. Muzealne kalendarium wymienia Fitznerowską Fabrykę Śrub i Nitów, następnie Siemianowicką Fabrykę Śrub i Nitów, a od 1987 roku Fabrykę Elementów Złącznych.
To wyjaśnia, dlaczego w rodzinnych dokumentach mogą pojawiać się różne określenia związane z historią tego przedsiębiorstwa. Nazwa FEZ należy już do znacznie późniejszej epoki niż działalność Richarda, ale odsyła do zakładu, którego początki muzeum wiąże z 1868 rokiem.
Fabryka Nitów Fitznera pozostawiła więc ślad nie tylko w historii przemysłowego rodu. Jej kolejne nazwy wracają w świadectwach pracy, wspomnieniach i opowieściach mieszkańców. Za historią właścicieli jest również historia ludzi, którzy przez następne pokolenia przychodzili do tego zakładu do pracy.
W piątej części zestawimy działalność Wilhelma i Richarda: dwóch braci, którzy rozwijali różne gałęzie rodzinnego przemysłu.
Czy ktoś z waszych bliskich pracował w Siemianowickiej Fabryce Śrub i Nitów albo w FEZ? Jakie wydziały, stanowiska i nazwy wyrobów zachowały się w rodzinnych wspomnieniach?
Źródła
- Muzeum Miejskie w Siemianowicach Śląskich, „Richard Fitzner”: przejęcie zakładu, rozszerzenie produkcji, data śmierci Richarda i rola Maxa.
- Muzeum Miejskie w Siemianowicach Śląskich, „Kalendarium Historii Siemianowic Śląskich 2023”: rok założenia, lokalizacja i późniejsze nazwy przedsiębiorstwa.
- Górnośląski Związek Przemysłowców Górniczo-Hutniczych, „Przemysł górniczo-hutniczy Polskiego Górnego Śląska”, s. 28–29: oferta fabryki oraz wielkość produkcji; informacja o odniesieniu danych do 1922 roku na s. 25.
Pomóż tworzyć Kroniki Siemianowic
Historia miasta nie znajduje się tylko w archiwach. Często leży również w rodzinnych albumach, starych dokumentach i we wspomnieniach mieszkańców.
Jeśli masz stare fotografie Siemianowic Śląskich, pocztówki, dokumenty albo informacje, które mogą uzupełnić tę historię, podziel się nimi z nami. Szczególnie cenne są materiały, których nie ma jeszcze w zbiorach publicznych.
Masz dodatkowe informacje lub pamiętasz to miejsce?
Dołącz do dyskusji w dziale Kroniki Siemianowic
Każdy materiał przed publikacją staramy się możliwie dokładnie opisać i zweryfikować. Jeśli zauważysz błąd lub posiadasz informacje, które pozwolą uzupełnić Kronikę, daj nam znać.
Kroniki Siemianowic – wspólnie zachowujemy pamięć o mieście.


